Różne oblicza cierpienia psychicznego — depresja, żałoba i trauma
Depresja, stan depresyjny, osobowość depresyjna, żałoba i trauma — jak rozumieć różnice?
Smutek, pustka, wycofanie z relacji czy utrata energii mogą towarzyszyć bardzo różnym doświadczeniom. Czasem są objawami depresji, czasem pojawiają się w żałobie lub po traumatycznym wydarzeniu. U niektórych osób surowy stosunek do siebie i poczucie winy stanowią natomiast utrwalony sposób przeżywania, obecny również poza okresami pogorszenia nastroju.
Rozróżnienie tych doświadczeń pomaga dobrać odpowiednią pomoc. Nie są to jednak wzajemnie wykluczające się kategorie: osoba przeżywająca żałobę może zachorować na depresję, a ktoś z depresyjnym stylem osobowości może doświadczyć traumy. Każde z tych pojęć opisuje inny aspekt funkcjonowania psychicznego.
Czym jest depresja?
W języku klinicznym depresja oznacza zaburzenie, które wpływa na nastrój, myślenie, funkcjonowanie organizmu i zdolność uczestniczenia w codziennym życiu. Jej zasadniczymi objawami są obniżenie nastroju oraz utrata zainteresowań lub zdolności odczuwania przyjemności. Mogą im towarzyszyć zmęczenie, zaburzenia snu i apetytu, trudności z koncentracją, nadmierne poczucie winy, beznadziejność oraz myśli o śmierci. Nie każda osoba doświadcza wszystkich tych objawów.
Depresja nie zawsze jest przeżywana jako wyraźny smutek. Niekiedy dominuje zobojętnienie, drażliwość lub poczucie wewnętrznej pustki. To, że ktoś nadal pracuje i opiekuje się rodziną, nie wyklucza choroby — wykonywanie obowiązków może wymagać od niego ogromnego wysiłku.
Depresja ma wieloczynnikowe uwarunkowania: biologiczne, psychologiczne i społeczne. Perspektywa psychoterapeutyczna pozwala dodatkowo pytać o osobiste znaczenie objawów, historię relacji i sposoby radzenia sobie z trudnymi uczuciami.
Depresja – winieta kliniczna
Trzydziestoośmioletnia kobieta zgłasza utrzymujący się smutek, brak energii, pustkę i bezradność. Nie ma ochoty na seks, zabawę z dziećmi ani spotkania z przyjaciółmi. Czuje się wyczerpana rodzicielstwem i pracą, a przyszłość widzi w szarych barwach. „Mam wrażenie, że niczego nie osiągnęłam i już niczego nie osiągnę. Z mężem się nie kłócimy, właściwie dobrze się układa, ale ciągle czuję smutek, pustkę i zmęczenie”. W terapii pojawia się przestrzeń do rozpoznawania, co kryje się za tym poczuciem wyczerpania oraz jakie potrzeby, rozczarowania i pragnienia dotąd trudno było jej dostrzec i wyrazić.
Epizod depresyjny a stan depresyjny
Epizod depresyjny jest określeniem klinicznym dotyczącym okresu, w którym występuje odpowiedni zespół objawów o określonym nasileniu i czasie trwania. Zwykle objawy utrzymują się przez większą część dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie, i wiążą się z cierpieniem lub pogorszeniem funkcjonowania. Sam czas trwania smutku nie wystarcza jednak do rozpoznania.
Epizod opisuje więc aktualny okres chorowania, a rozpoznanie zaburzenia uwzględnia również szerszy przebieg trudności. Epizody mogą występować pojedynczo lub nawracać. Objawy depresyjne mogą też pojawiać się w chorobie afektywnej dwubiegunowej.
Stan depresyjny jest pojęciem szerszym i mniej precyzyjnym. Może opisywać aktualne przygnębienie, wycofanie czy utratę nadziei, również wtedy, gdy nie ustalono rozpoznania albo objawy nie spełniają kryteriów pełnego epizodu. Nie oznacza automatycznie trudności łagodnych — o potrzebie pomocy decydują także nasilenie cierpienia i jego wpływ na życie.
Epizod depresyjny – winieta kliniczna
Dwudziestodwuletni student po przeprowadzce do innego miasta od kilku tygodni doświadcza obniżonego nastroju, trudności z koncentracją i utraty przyjemności. Choć polubił studia i nowe miejsce, tęskni za domem, przyjaciółmi i dotychczasowym życiem. „Jest mi tutaj dobrze, ale kiedy się cieszę, czuję się tak, jakbym ich zdradzał. Jakbym zostawił ich i już nie potrzebował”. W terapii stopniowo rozpoznaje, że radość z samodzielności splata się z bólem rozstania i poczuciem winy, a budowanie własnego życia przeżywa jako konflikt lojalności wobec bliskich.
Czym jest osobowość depresyjna?
W podejściu psychodynamicznym i psychoanalitycznym określenie „osobowość depresyjna” opisuje względnie trwały sposób przeżywania siebie i relacji. Nie odnosi się wyłącznie do aktualnego nastroju.
Charakterystyczne mogą być: silna samokrytyka, łatwość obwiniania siebie, poczucie niedostatecznej wartości, wrażliwość na odrzucenie oraz trudność w przyjmowaniu własnych potrzeb, złości czy satysfakcji. Osoba może na przykład automatycznie zakładać, że konflikt jest jej winą albo że zasługuje na bliskość przede wszystkim wtedy, gdy spełnia oczekiwania innych.
Depresyjny styl osobowości nie jest równoznaczny z epizodem depresyjnym. Może występować bez aktualnej depresji, a depresja może rozwinąć się u osoby o zupełnie innym sposobie funkcjonowania.
Opis osobowości nie oznacza jej niezmienności. Pomaga rozumieć utrwalone wzorce, nad którymi można pracować w psychoterapii.
Depresyjny wzorzec osobowości – winieta kliniczna
Trzydziestopięcioletnia Katarzyna nie wskazuje wyraźnego początku trudności. „Zawsze myślałam, że muszę bardziej się starać. Kiedy ktoś jest niezadowolony, od razu szukam winy w sobie”. Także w terapii stara się być „dobrą pacjentką”, przeprasza za swoje potrzeby i obawia się, że rozczaruje terapeutę. W dzieciństwie Katarzyna często słyszała, że swoim smutkiem lub złością dokłada rodzicom zmartwień, i uczyła się ukrywać własne potrzeby, aby ich nie obciążać. Z czasem zaczęła przeżywać niezadowolenie bliskich jako dowód własnej winy, a troskę o ich samopoczucie jako warunek utrzymania miłości i więzi
Czym jest żałoba i czym różni się od depresji?
Żałoba jest odpowiedzią na utratę. W ścisłym znaczeniu dotyczy śmierci bliskiej osoby; w psychoterapii mówi się również o przeżywaniu innych strat, takich jak rozstanie, utrata zdrowia czy ważnych planów.
Może obejmować tęsknotę, smutek, złość, poczucie winy i okresowe odrętwienie. Jej przebieg jest indywidualny: uczucia mogą powracać falami, a chwile ulgi nie oznaczają, że więź ze zmarłą osobą przestała być ważna.
W żałobie cierpienie zwykle skupia się wokół utraty i nieobecności. W depresji obniżony nastrój i utrata przyjemności częściej obejmują wiele obszarów życia; mogą im towarzyszyć uogólnione przekonania o własnej bezwartościowości. Są to pomocne wskazówki, nie sztywne reguły diagnostyczne.
Żałoba może współistnieć z depresją.
Żałoba – winieta kliniczna
Trzydziestosześcioletnia kobieta po poronieniu przygotowuje się do kolejnej procedury in vitro. „Wszyscy mówią o następnej próbie, a ja nadal myślę o tym dziecku. Nie wiedziałam też, że droga do macierzyństwa będzie oznaczała tyle leczenia i czekania”. W spotkaniach pojawia się żałoba zarówno po utraconym dziecku, jak i po wyobrażeniu, że ciąża i rodzicielstwo przyjdą w sposób naturalny, bez kolejnych procedur i niepewności.
Czym jest trauma?
Słowo „trauma” bywa używane zarówno na określenie doświadczenia traumatycznego, jak i jego psychicznych następstw. W kontekście diagnostyki zaburzeń pourazowych chodzi o doświadczenia związane ze skrajnym zagrożeniem lub przerażeniem, takie jak przemoc, poważny wypadek czy wojna. W psychoterapii pojęcie to bywa stosowane szerzej, także do opisu następstw sytuacji, które przekraczają aktualne możliwości poradzenia sobie i adaptacji. Doświadczenie jest tak przytłaczające, że trudno je zrozumieć, emocjonalnie przetworzyć i włączyć we własną historię
życia, a poczucie zagrożenia lub bezradności może utrzymywać się także po jego zakończeniu. Przykładem może być długotrwałe krzywdzenie w relacjach.
Po traumatycznym doświadczeniu mogą pojawiać się natrętne wspomnienia, koszmary, unikanie przypomnień, nadmierna czujność lub odrętwienie. Doświadczenie traumy nie oznacza automatycznie zespołu stresu pourazowego — PTSD. U części osób reakcje z czasem słabną, u innych rozwija się PTSD, depresja lub inne trudności.
Depresja i następstwa traumy mogą mieć podobne objawy, np. wycofanie, problemy ze snem czy poczucie winy. Dlatego diagnoza uwzględnia zarówno obecne samopoczucie, jak i historię doświadczeń. Nie każda depresja wynika z traumy i nie każde bolesne wydarzenie jest traumą w znaczeniu klinicznym.
Trauma – winieta kliniczna
Dwudziestoletnia Jagoda przez kilka lat w dzieciństwie doświadczała przemocy seksualnej ze strony wujka. Zgłasza trudności ze snem, nawracające wspomnienia i silne napięcie w sytuacjach bliskości. „Wiem, że teraz mogę odmówić, ale czasem zamieram i nie potrafię nic powiedzieć”. W
terapii stopniowo ujawniają się wstyd i poczucie winy związane z doznaną przemocą, za którą odpowiedzialność ponosi sprawca, oraz trudność w odzyskiwaniu poczucia bezpieczeństwa i wpływu na własne życie.
Jak leczymy depresję?
Leczenie dobiera się do nasilenia objawów, przebiegu choroby, bezpieczeństwa, innych problemów zdrowotnych oraz preferencji pacjenta. Może obejmować psychoterapię, farmakoterapię lub ich połączenie.
Farmakoterapia może zmniejszać objawy i wspierać odzyskiwanie codziennego funkcjonowania. Dobór leku, ocena efektów i działań niepożądanych oraz zakończenie leczenia wymagają współpracy z lekarzem.
Psychoterapia pomaga ograniczać cierpienie oraz zmieniać sposoby myślenia, przeżywania i budowania relacji, które wiążą się z trudnościami. Poszczególne nurty kładą nacisk na różne aspekty doświadczenia:
- Podejście psychodynamiczne przygląda się związkom depresji z trudnymi uczuciami, wewnętrznymi konfliktami i powtarzającymi się wzorcami relacji. Ważna jest także relacja z terapeutą, w której te wzorce można rozpoznawać i stopniowo zmieniać.
- Podejście psychoanalityczne, szczególnie interesuje się nieświadomym znaczeniem objawów, doświadczeniami straty i sposobem odnoszenia się do siebie.
- Podejście systemowe rozpatruje depresję w kontekście relacji, ról i warunków życia, badając wzajemny wpływ objawów i otoczenia. Poszukuje zmian zwiększających wsparcie i możliwości działania, bez przypisywania członkom rodziny winy za chorobę.
Konsultacja pomaga ustalić, czy potrzebne jest przede wszystkim leczenie epizodu depresyjnego, wsparcie w żałobie, terapia następstw traumy czy dłuższa praca nad utrwalonymi trudnościami. Te formy pomocy mogą się uzupełniać.
Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać, które określenie najlepiej opisuje własne doświadczenie. Wystarczającym powodem do szukania pomocy jest cierpienie.
Autorka: Anna Ziółkowska – psycholożka
Źródła:
- Freud, S. (2019). Żałoba i melancholia. W: M. Musiał (Red.), Znienawidzony obiekt miłości. Psychoanalityczne studia nad depresją (s. 71–88). Imago.
- McWilliams, N. (2009). Diagnoza psychoanalityczna. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Musiał, M. (Red.). (2019). Znienawidzony obiekt miłości. Psychoanalityczne studia nad depresją. Imago.


